Kim tự tháp là một thành tựu kiến trúc của Ai Cập cổ đại. Nhưng người Ai Cập còn có một loại công trình khác cũng nổi bật không kém là những cột đá obelisk. Các cột đá có hình chóp nhọn này được ưa chuộng tới mức được nhiều nước xây dựng mô phỏng lại mà tiêu biểu là Tượng đài Washington ở Mỹ.

Những cột đá này xuất hiện lần đầu vào thời Cổ Vương quốc, trong các Vương triều thứ 5 và 6 (2494-2184 TCN). Mỗi cột obelisk đều được đục đẽo từ một khối đá duy nhất, thường là đá granit đỏ và được khai thác từ các mỏ đá của vùng Aswan ở miền nam Ai Cập. Khối lượng của chúng có thể lên tới 300-400 tấn.

Đầu tiên người ta đẽo ra một cột obelisk ngay tại mỏ đá và chạm khắc tỉ mỉ cho nó, làm xong thì kéo xuống tàu trên sông Nile, khi tới nơi thì đưa lên bờ rồi kéo nó tới đúng vị trí. Ở đó họ sẽ đào một hố móng, trên mặt đất thì đắp một đoạn đường dốc lớn để dần dần kéo cột đá lên bằng dây thừng. Một khi nó đã ở đỉnh bờ đất thì họ sẽ phối hợp để dựng nó thẳng đứng. Sau cùng chân đế được đặt vào hố móng và mọi khoảng trống đều được lấp đầy bằng đất đá.

Khác với thời cổ, nhiều cột đá hiện đại được xây từ nhiều khối đá riêng biệt thay vì nguyên khối như của Ai Cập, thậm chí vật liệu cũng khác. Thí dụ, Tượng đài Washington cao 169 mét được xây bằng đá cẩm thạch, đá granit và đá phiến sét xanh.

Chân đế của cột là hình vuông, đôi lúc là hình chữ nhật, thuôn nhọn dần khi lên cao và kết thúc bằng một kim tự tháp nhỏ gọi là pyramidion đặt trên đỉnh. Đế của cột thường có những dòng chữ chạm khắc và 4 mặt của phần thân cũng được khắc chữ tượng hình. Nội dung bao gồm ghi chép về những sự kiện quan trọng, tôn vinh Thần Mặt trời hoặc tưởng nhớ pharaoh.

Cột đá ở Istanbul, được Hoàng đế La Mã Theodosius I đem về từ Ai Cập.

Kích thước của chúng có thể khác nhau, nhưng đều tuân theo một số tỷ lệ nhất định. Chẳng hạn, chiều cao của chóp pyramidion thường chiếm tối đa 16% tổng chiều cao cột và cá biệt có một số pyramidion rất dẹt. Chẳng hạn cột obelisk Luxor ở Paris có chiều cao 23 mét, trong khi chóp pyramidion của nó cao 3,6 mét (chiếm 15,6%); cột obelisk Lateran ở Roma cao 32,18 mét với phần chóp cao 4,51 mét (chiếm 14%). Còn cột đá ở Vatican cao 25,3 mét với phần chóp chỉ cao 1,34 mét (chiếm 5%).

Kim tự tháp nhỏ trên đỉnh thường có bề mặt trơn nhẵn, nhưng đôi khi cũng được khắc chữ. Vào thời cổ nó hay được phủ bằng một hợp kim vàng và bạc gọi là electrum để phản chiếu ánh mặt trời. Diện tích đáy của chóp này thường rộng bằng 60-70% phần đế.

Cột đá Lateran (trái) và cột đá Vatican (phải).

Đúng ra thì họ sẽ làm cái cột thuôn nhọn dần từ đáy lên tới đỉnh một cách liền mạch, như một kim tự tháp thu nhỏ vậy. Nhưng nếu làm vậy thì diện tích phần thân lại quá hẹp, nên họ chỉ làm nó thuôn lại vừa phải để chừa chỗ khắc chữ. Thành ra khi gần tới đỉnh thì nó vẫn chưa đủ nhọn và họ làm chóp pyramidion để đắp vào cho nhọn hẳn. Cuối cùng họ có 1 cái cột vẫn có hình gần giống kim tự tháp mà vẫn đảm bảo đủ diện tích.

Phần chóp của cột đá Hatshepsut ở Luxor.

Các cột obelisk thường gắn liền với Thần Mặt trời Ra, nhưng ý nghĩa của chúng còn sâu sắc hơn nữa. Những hình chóp trên đỉnh cột được lấy cảm hứng từ những vùng đất màu mỡ nhô lên từ sông Nile sau khi lũ rút và khởi đầu mùa gieo trồng. Vì vậy obelisk được người Ai Cập cổ coi là biểu tượng của sự tái sinh.

Các cột này từng rất phổ biến ở Heliopolis, một thành phố cổ nằm gần Cairo. Song ngày nay phần lớn chúng đã được chở đến nhiều nơi như Luân Đôn, New York, Paris, Roma và Thổ Nhĩ Kỳ. Hiện nay ở Ai Cập chỉ còn 8 cột đá là còn đứng vững, trong khi đó Roma là nơi có nhiều cột obelisk nhất thế giới bao gồm 8 cột chở từ Ai Cập qua và 5 cột có từ thời La Mã.